ندارد مثل مذهب و اخلاق و هنر و زيبايى ( اين چيزهايى كه از مختصات انسان است ) تقاضايش به حسب اصل فطرت در نهاد بشر نهاده شده . بعد وقتى وارد جامعه مىشود ، يا جامعه او را درست پرورش مىدهد يا در جهت عكسش مسخ مىكند ، كه البته گفته‌ايم با فطرت به‌طور كلى نمىشود مبارزه كرد . مىشود روى فطرت را پوشاند ، حكم فطرت را از بين برد ولى خود فطرت در انسان معدوم شدنى نيست و لهذا گاهى ديده مىشود كه جنايتكارترين جنايتكاران عالم هم با اينكه عملًا دست از جناياتشان برنمى دارند ولى نمىتوانند وجدان خودشان را راضى كنند آنچنان كه فردى كه بر وفق فطرت عمل مىكند وجدانش راضى است . شب كه مىخوابد بالاخره بايد با واليوم بخوابد ، چاره‌اى ندارد . بايد مشروب زياد بخورد كه كمتر دربارهء خودش فكر كند ؛ قمار بكند كه براى خودش سرگرمى درست كند . يعنى نمىتواند با خودش زندگى كند ، از خودش وحشت دارد . از خلوت خودش ، از اينكه خودش با خودش خلوت كند [ هراسناك است ] چون اگر خودش با خودش خلوت كند وجدان به سراغش مىآيد . اين است كه دائماً از وجدان خودش فرار مىكند . خودش را با انواع مخدّرها و سرگرميها مشغول و سرگرم مىكند . تمام اينها فرار از خود يعنى فرار از فطرت است . عملًا بر ضد فطرت رفتار مىكند ولى آن فطرت هم دائماً اين را دنبال كرده و تعقيب مىكند . و لهذا اين گونه اشخاص تا در دنيا هستند اين شاغلها مثل يك مخدّر مانع هستند ، همان آنى كه از اين دنيا برود يك عذاب الهى ، از آن آتشهايى كه از قلب طلوع مىكند ( نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ . الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ ) « 1 » از درون او طلوع مىكند و اين آتش آنچنان محترقش مىكند كه اصلًا قابل تصور نيست ؛ چون تا بدن هست خود بدن فى حد ذاته شاغل و مانع است از اينكه روح آن چيزهايى را كه بايد درك كند خوب درك كند . آنوقت اين شاغلهاى علاوه هم كه انسان درست مىكند نمىگذارد ؛ ولى همين قدر كه از اين دنيا برود ، ديگر واويلاست . و لهذا يك نسل كه از بين مىرود نسل ديگر با فطرت مىآيد . اينكه عاقبت بشر به خير و به حق است ( إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ « 2 » . وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى « 3 » ) براى اين است كه [ اساس ، ] طبيعت و فطرت و خلقت الهى است ، [ عوامل ] ديگر امور عارضى است و امور عارضى ازبين رفتنى است . بالاخره حكم فطرت غالب خواهد شد و جهان به يك اخلاق ايده آل و به يك حكومت ايده آل و به يك عدالت ايده آل و به يك انسان [ ايده آل خواهد رسيد . ] « 4 »

--> ( 1 ) همزه / 6 و 7 . ( 2 ) اعراف / 128 . ( 3 ) طه / 132 . ( 4 ) [ افتادگى از نوار است . ]